Símbolos do Camiño de Santiago. Tradición e significado

As tradicións e a cultura evolucionan e cambian co paso do tempo, pero a súa importancia é incuestionable porque, entre outras cousas, conéctannos co pasado, dannos un sentido de pertenza e transmiten valores e crenzas.

Dos símbolos do Camiño de Santiago máis destacados, algúns son recentes, teñen só algunhas décadas, pero hai outros que xurdiron vinculados ás primeiras rutas de peregrinación hai séculos.

Antigos ou contemporáneos, o certo é que todos eles son unha parte fundamental do Camiño de Santiago. Cada un cun significado propio e unha historia na que merece a pena profundar.

Si estás a pensar en vivir esta aventura física, cultural e espiritual na súa plenitude, deberías entender e familiarizarche con todos estes símbolos que che irás atopando no teu camiño.

Os símbolos do Camiño de Santiago máis importantes

Estes son os símbolos máis relevantes que todo peregrino debe coñecer:

A cuncha ou vieira

A vieira é o símbolo do Camiño de Santiago por excelencia, e, probablemente, o máis recoñecido en todo o mundo.

O uso da cuncha de vieira remóntase á Idade Media. O Códice Calixtino do S. XII, que se conserva na biblioteca da Catedral,  menciónao como o presente que os peregrinos recibían ao chegar a Santiago de Compostela.

Hoxe en día pódese ver representada nos sinais que indican o camiño ou tallada nalgunhas igrexas e monumentos, ademais de colgada ou cosida nas mochilas ou na roupa de moitos viaxeiros. É como un recordatorio da vivencia compartida entre peregrinos.

Foto de Krzysztof Golik

As frechas amarelas

Xunto á vieira, as frechas amarelas son outro símbolo presente no Camiño de Santiago actual. A súa función é orientar de maneira clara e ben visible todas as rutas de peregrinación. Poden verse pintadas sobre distintas superficies como rocas, mouteiras, paredes ou troncos de árbores.

A súa historia e orixe é moi recente. Xurdiron a principios dos anos 80, promovidas polo párroco Elías Valiña, para sinalizar mellor os camiños e evitar que os peregrinos se perdesen en interseccións e rutas pouco claras ou ben definidas. As primeiras frechas pintáronse no Camiño Francés.

Foto de Győző Mórocz

As mouteiras

Son fitos de sinalización distribuídos ao longo de todo o camiño que indican a ruta a seguir e a distancia que queda para chegar a Santiago de Compostela. Colocados en puntos estratéxicos, serven de guía para que os peregrinos sigan o rumbo correcto.

Orixinalmente elaborábanse en bloques de pedra, granito ou en madeira, e, na actualidade, están a substituírse por outros máis modernos de formigón. No seu deseño inclúen unha frecha amarela e a vieira.

O bordón de madeira ou bastón do peregrino

O bordón é un mítico bastón longo de madeira, polo xeral de castiñeiro ou avellano, símbolo da peregrinaxe e a travesía até Santiago.

No pasado servía como apoio ao peregrino durante todo o camiño. Daba estabilidade ao andar e previña caídas. Era especialmente útil subindo ou baixando pendentes, e en terreos difíciles ou irregulares.

Aínda que seguen véndose, hoxe en día úsase máis o moderno bastón de sendeirismo ou pau de trekking.

A cabaza

Historicamente, a cabaza considerouse un símbolo da fortaleza e a perseveranza dos peregrinos que realizaban o camiño.

Colgábase do bordón ou do cinto e era un recipiente indispensable para almacenar auga ou viño e mantelos fríos. Con todo, o seu significado sempre foi máis aló do material, lembrando que esta viaxe non é só físico, senón tamén espiritual.

A credencial e a Compostela  

A credencial do peregrino é un documento que certifica o percorrido completado a través dunha das rutas oficiais.

Esta especie de pasaporte, que se vai selando nas diferentes etapas do camiño, ten un valor simbólico. Posuílo é ter un recoñecemento polo esforzo físico realizado, pero tamén acredita o espiritual, a procura da fe ao longo de toda a experiencia.

A Compostela obtense ao chegar a Santiago. Esténdese na Oficina de Acollida do Peregrino, previa presentación da credencial correctamente selada, e despois de confirmar que se cumpriron os requisitos demandados. Realizar os últimos 100 km a pé ou 200 km en bicicleta.

A Cruz de Santiago

Este distintivo asóciase co apóstolo Santiago e é outro dos símbolos máis reconocibles da iconografía e tradición xacobea.

É unha cruz latina que parece unha espada, coa empuñadura en forma de flor de lis e de intensa cor vermella. Cor que simboliza o  sangue derramado polo discípulo de Jesús no seu martirio.

O emblema tamén é coñecido como a cruz da Orde de Santiago, porque na Idade Media era a insignia dos cabaleiros que formaban parte desta orde militar e relixiosa. A súa función era protexer aos peregrinos durante o camiño mentres se dirixían a visitar o sepulcro onde repousa o apóstolo. Representaba a defensa da fe e os valores cristiáns.

Actualmente é un símbolo que se ve con facilidade ao longo de todo o camiño, en monumentos, obxectos de artesanía, souvenirs e, mesmo, na famosa e deliciosa torta de améndoas de Santiago.

Foto de Luís Miguel Bugallo Sánchez

A Porta Santa e o Ano Santo Xacobeo

A Porta Santa da Catedral de Santiago é todo un símbolo porque só abre as súas portas nos Anos Santos Xacobeos ou Composteláns, que ocorren cando o 25 de Xullo, día de Santiago, cae en domingo.

Ten unha gran relevancia para os peregrinos que conseguen completar o camiño ao redor da data porque poden gozar dunha oportunidade única.

Ao cruzar a Porta Santa todos eles reciben unha indulxencia plenaria ou o perdón de todos os pecados. Un acto de fe que simboliza a renovación, un novo comezo espiritual, asociado á realización do Camiño de Santiago. A cerimonia destaca o valor, o esforzo e a devoción dos peregrinos.

O botafumeiro

Presente na Catedral de Santiago desde a Idade Media, este incensario xigante ten uns 60 kg de peso e unha altura aproximada de metro e medio. Colga e oscila como un péndulo, e son necesarios oito tiraboleiros para polo en movemento e facelo voar, nun auténtico espectáculo visual.

Creouse no S. XI para ocultar o cheiro dos peregrinos que cruzaban as portas da Catedral despois dunha longa viaxe. Hoxe en día, ten unha función cerimonial e ponse en funcionamento só en datas sinaladas. É todo un símbolo que conecta pasado e presente.

Foto de juantiagues

Realizar o Camiño de Santiago pode ser unha experiencia única, pero completalo entendendo o significado dos símbolos vinculados a el, farao realmente fascinante.